Dlaczego nie potrafimy rozmawiać?
22 listopada, 2026Od ponad 17 lat pracuję w branży technologicznej i muszę przyznać, że rozwój technologii oraz jej wpływ na świat niezmiennie mnie fascynują. Rewolucje przemysłowe, wielkie wynalazki, powstanie internetu, a dziś sztuczna inteligencja – to wszystko pokazuje, jak niezwykły potencjał ma człowiek i jak bardzo potrafi zmieniać otaczającą go rzeczywistość. Dlatego kiedy słyszę, że technologia niszczy naszą cywilizację, trudno mi się z tym zgodzić. Przynajmniej nie do końca.
Samoloty pozwoliły nam pokonywać odległości, które kiedyś wymagały tygodni podróży. Internet otworzył dostęp do wiedzy i umożliwił kontakt z ludźmi na drugim końcu świata. Media społecznościowe, np. Facebook, miały ułatwiać utrzymywanie relacji, odnajdywanie znajomych i budowanie społeczności niezależnie od szerokości geograficznej. Oczywiście nie wszystkie wynalazki powstawały wyłącznie ze szlachetnych pobudek, a za wieloma technologiami od początku stały również interesy ekonomiczne czy polityczne. Mimo to wciąż wierzę, że technologia sama w sobie nie jest zła, a wielu jej twórcom przyświecały pozytywne intencje – chęć rozwiązywania problemów, ułatwiania ludziom życia i tworzenia lepszego świata. To, w jaki sposób później wykorzystujemy te wynalazki, jest już zupełnie inną historią.
Problem zaczyna się wtedy, gdy narzędzie, które miało nam służyć, zaczyna kształtować nasze zachowania, potrzeby i sposób postrzegania świata. Tam, gdzie pojawia się możliwość zrobienia czegoś dobrego, niemal zawsze znajdzie się również ktoś, kto dostrzeże okazję do zarobku, manipulacji czy zdobycia wpływów. I choć nie uważam technologii za naszego wroga, coraz częściej zastanawiam się, czy jako społeczeństwo nadążamy za zmianami, które sami stworzyliśmy.
Bo czy nie jest paradoksem, że w czasach, gdy możemy porozmawiać z każdym, niemal w każdej chwili, coraz trudniej nam naprawdę ze sobą rozmawiać? Mamy telefony, komunikatory, wideorozmowy, tysiące znajomych w mediach społecznościowych, a jednocześnie narastają konflikty, nieporozumienia i poczucie osamotnienia. Zamiast słuchać, coraz częściej czekamy na swoją kolej, żeby odpowiedzieć. Zamiast próbować zrozumieć, oceniamy. Zamiast dyskutować, walczymy o to, kto ma rację.
I właśnie ten paradoks niepokoi mnie znacznie bardziej niż sama technologia.
Pokolenie, które pamięta dwa światy
Jestem milenialsem, czyli przedstawicielką pokolenia, które lubię nazywać pokoleniem adapterów. Dorastaliśmy w świecie, w którym internet dopiero stawał się codziennością, telefony komórkowe nie były jeszcze przedłużeniem ręki, a spotkania ze znajomymi organizowało się bez nieustannego sprawdzania lokalizacji i wysyłania wiadomości. Pamiętamy życie przed i po cyfrowej rewolucji. Musieliśmy nauczyć się funkcjonować w obu tych rzeczywistościach, a potem nieustannie dostosowywać do kolejnych zmian.
Nasi rodzice i dziadkowie mierzyli się z zupełnie innymi wyzwaniami. Wojny, przemiany polityczne, ograniczone możliwości podróżowania czy trudności ekonomiczne kształtowały ich sposób myślenia i podejście do życia. Wielu z nich ciężko pracowało właśnie po to, aby kolejne pokolenia miały łatwiej. I pod wieloma względami rzeczywiście mamy. Dostęp do edukacji, informacji, podróży czy rozwoju zawodowego jest nieporównywalnie większy niż kilkadziesiąt lat temu.
Ale jest też druga strona medalu. Wraz z nowymi możliwościami przyszła ogromna presja sukcesu, ciągłego rozwoju, niezależności finansowej i udowadniania swojej wartości. Mamy być świetnymi pracownikami, przedsiębiorcami, partnerami, rodzicami, a przy okazji jeszcze zdrowo się odżywiać, uprawiać sport, podróżować i wyglądać, jakbyśmy wszystko mieli pod kontrolą. Najlepiej oczywiście pokazywać to w internecie.
Mam czasem wrażenie, że nasze pokolenie, zmęczone tą presją, postanowiło oszczędzić jej swoim dzieciom. Chcieliśmy dać im więcej wolności, możliwości i zrozumienia. Nie powtarzać błędów własnych rodziców, nie narzucać ograniczeń, nie podcinać skrzydeł. Sama doskonale rozumiem tę potrzebę, bo wiem, jak wiele potrafią znaczyć słowa dorosłego, który – zamiast wspierać – mówi dziecku, że czegoś nie potrafi albo że coś nie jest dla niego.
Tylko czy w tej słusznej skądinąd chęci ochrony dzieci nie poszliśmy czasem za daleko? Czy próbując usunąć z ich życia wszystkie przeszkody, nie odebraliśmy im przypadkiem możliwości nauczenia się, jak te przeszkody pokonywać?
Czy kolejne pokolenie naprawdę staje się mniej inteligentne?
Niedawno zainteresowały mnie badania dotyczące zmian zdolności poznawczych kolejnych pokoleń. Przez znaczną część XX wieku obserwowano zjawisko nazywane efektem Flynna (Flynn effect), czyli systematyczny wzrost średnich wyników testów inteligencji w kolejnych generacjach. Tymczasem badania opublikowane w prestiżowym czasopiśmie naukowym PNAS, najpierw w 2018, a następnie w 2026 roku, pokazały coś niepokojącego. W niektórych społeczeństwach ten wieloletni trend nie tylko się zatrzymał, ale wręcz zaczął się odwracać.
Brzmi alarmująco, prawda? Szczególnie gdy pomyślimy, że współczesne dzieci mają dostęp do większej ilości wiedzy niż jakiekolwiek wcześniejsze pokolenie. Trzeba jednak uważać z interpretacją tych wyników. Spadki w określonych testach nie oznaczają, że całe pokolenie Z ma mniej rozwinięte mózgi albo jest po prostu mniej inteligentne. Badacze wskazują na wiele możliwych czynników, od zmian w edukacji po środowisko, w którym dorastamy.
Jeszcze bardziej zastanawiające są wyniki międzynarodowych badań PISA. Według raportu OECD opublikowanego we wrześniu 2026 roku średnie wyniki piętnastolatków w czytaniu i matematyce w krajach OECD spadły do najniższych poziomów w historii tego badania. W porównaniu z 2015 rokiem wynik z czytania obniżył się średnio o 28 punktów, a z matematyki o 22 punkty. To nie są tylko suche statystyki. Mówimy przecież o umiejętnościach, które stanowią podstawę rozumienia otaczającego nas świata, analizowania informacji, wyciągania wniosków i podejmowania świadomych decyzji. Czy nie jest paradoksem, że w czasach niemal nieograniczonego dostępu do wiedzy zaczynamy mieć coraz większe trudności z jej przyswajaniem i wykorzystywaniem?
Oczywiście łatwo powiedzieć, że winne są smartfony, media społecznościowe, pandemia czy szkoły. Wszystkie te czynniki mogą mieć znaczenie, ale rzeczywistość jest bardziej złożona. Zresztą sama, pracując w technologii, nie wierzę w proste rozwiązania typu: zabierzmy dzieciom telefony, a problem zniknie.
Zadałabym raczej inne pytanie. Skoro mamy dziś tak wiele narzędzi wspierających naukę, komunikację i rozwój, to dlaczego coraz trudniej nam wykorzystać je w sposób, który rzeczywiście służy człowiekowi? I czy przypadkiem nie zaniedbaliśmy czegoś znacznie bardziej podstawowego niż umiejętność obsługi kolejnej aplikacji?
Dzieci chcą rozmawiać. Tylko czy ktoś ich słucha?
Od kilku lat prowadzę warsztaty dla dzieci z rozwoju empatii, kreatywnego pisania i cyberbezpieczeństwa. Odwiedzam szkoły i biblioteki w Polsce, Wielkiej Brytanii, Szwajcarii i innych miejscach, spotykając dzieci wychowujące się w różnych kulturach, systemach edukacyjnych i środowiskach. I choć każde spotkanie jest inne, zauważam pewną wspólną potrzebę, która nie zna granic geograficznych: dzieci chcą być wysłuchane.
Brzmi banalnie? Być może. Ale im więcej prowadzę warsztatów, tym mocniej utwierdzam się w przekonaniu, że właśnie ta pozornie prosta potrzeba jest dziś często niezaspokojona.
Moje zajęcia są interaktywne. Nie przychodzę po to, żeby przez godzinę wygłaszać wykład i mówić dzieciom, co jest dobre, a co złe. Chcę, żeby same myślały, zadawały pytania, dyskutowały i próbowały zrozumieć różne perspektywy. Mogą się ze mną nie zgadzać, mogą mieć inne zdanie, mogą opowiadać o swoich doświadczeniach. Nie oceniamy człowieka, tylko rozmawiamy o zachowaniach, ich przyczynach i skutkach.
Najbardziej fascynujące są dla mnie spotkania z dziećmi w wieku około 7–10 lat. To często prawdziwa eksplozja ciekawości. Ręce wędrują w górę, pojawiają się kolejne pytania, historie, czasem bardzo zabawne, a czasem zaskakująco poważne. Dzieci chcą opowiadać, dyskutować, dzielić się tym, co czują. Nieraz trudno zakończyć warsztaty, bo każdy chciałby jeszcze coś powiedzieć.
A potem spotykam starsze grupy, nastolatków, i zdarza mi się zobaczyć zupełnie inny obraz. Cisza, unikanie kontaktu wzrokowego, krótkie odpowiedzi: „Nie wiem”, „Nie mam zdania”, „Wszystko mi jedno”. Oczywiście nie dotyczy to wszystkich nastolatków. Niektórzy są niezwykle otwarci, dojrzali i zaangażowani.
Co wydarzyło się pomiędzy tymi etapami? Gdzie podziała się ta dziecięca ciekawość, odwaga zadawania pytań i potrzeba wypowiadania własnego zdania?
W takich momentach często zmieniam sposób prowadzenia zajęć. Zaczynam opowiadać o sobie, o tym, jaka byłam jako dziecko i nastolatka, o swoich błędach, obawach czy trudnych doświadczeniach. Nie stawiam się w roli idealnej dorosłej osoby, która przyszła pouczać młodszych. Pokazuję, że też kiedyś byłam w ich wieku i nie zawsze wiedziałam, co robię.
I nagle coś się zmienia. Pojawia się pierwsze pytanie, potem kolejne. Ktoś odważa się opowiedzieć swoją historię, ktoś inny przyznaje, że miał podobnie. Okazuje się, że za pozorną obojętnością wcale nie musi kryć się brak emocji czy zainteresowania. Czasem kryje się zwyczajny strach przed oceną, odrzuceniem albo ośmieszeniem.
Nie jestem psychologiem i nie zamierzam diagnozować całego pokolenia na podstawie swoich warsztatów. Ale te doświadczenia nauczyły mnie jednego: milczenie nie zawsze oznacza, że ktoś nie ma nic do powiedzenia. Czasem oznacza, że nie wierzy już, że ktoś naprawdę chce go wysłuchać.
Zresztą nauka od dawna podkreśla znaczenie rozmowy i responsywnych relacji w rozwoju dziecka. Naukowcy z Harvard Center on the Developing Child opisują mechanizm serve and return, czyli wzajemnej wymiany sygnałów między dzieckiem a opiekunem. Kiedy dziecko próbuje nawiązać kontakt, a dorosły odpowiada uwagą, słowem czy gestem, wzmacniane są połączenia neuronalne istotne dla rozwoju języka, relacji społecznych i regulacji emocji. Rozmowa nie jest więc tylko miłym dodatkiem do wychowania. Jest jednym z fundamentów rozwoju.
Kto dziś jest naszym autorytetem?
Jest jeszcze jeden aspekt współczesnego świata, który coraz bardziej mnie niepokoi. Zmieniło się nie tylko to, jak rozmawiamy, ale również to, kogo słuchamy.
Kiedyś autorytet kojarzył się przede wszystkim z wiedzą, doświadczeniem, osiągnięciami czy wyjątkowymi umiejętnościami. Naukowiec, wybitny artysta, sportowiec, nauczyciel, ktoś, kto przez lata pracował na swoją pozycję i miał coś wartościowego do przekazania. Oczywiście dawniej też istniały fałszywe autorytety, a popularność nie zawsze szła w parze z mądrością. Jednak dziś mam wrażenie, że coraz częściej o tym, kto zasługuje na uwagę, decyduje algorytm.
Wystarczy odpowiednio głośno krzyczeć, prowokować, pokazywać swoje ciało albo wygłaszać kontrowersyjne opinie, żeby zdobyć tysiące obserwujących. I nagle ktoś, kto nie ma wiedzy ani doświadczenia w danej dziedzinie, zaczyna występować w roli eksperta, bo ma milion wyświetleń.
Czy to jest normalne? Dla mnie nie. A przynajmniej nie powinno być czymś, co bezrefleksyjnie akceptujemy.
Nie mam nic przeciwko twórcom internetowym. Wielu z nich wykonuje świetną pracę, edukuje, inspiruje i buduje wartościowe społeczności. Problem pojawia się wtedy, gdy popularność zaczynamy mylić z kompetencją, a liczbę polubień z wiarygodnością.
Tylko czy naprawdę możemy mieć pretensje do dzieci, że podążają za takimi wzorcami, skoro sami, jako dorośli, często robimy dokładnie to samo?
Narzekamy, że dziecko nie czyta książek, ale kiedy ostatnio widziało nas z książką w ręku? Mówimy, że za dużo czasu spędza przed ekranem, podczas gdy sami przy każdej wolnej chwili sięgamy po telefon. Krytykujemy hejt w internecie, a potem przy dzieciach komentujemy czyjś wygląd, wyśmiewamy obcych ludzi albo wdajemy się w agresywne dyskusje na Facebooku.
Dzieci są znacznie bystrzejsze, niż nam się wydaje. Obserwują, zapamiętują i uczą się nie tylko tego, co do nich mówimy, ale przede wszystkim tego, co sami robimy. Możemy godzinami tłumaczyć im, że trzeba szanować innych, ale jeśli w domu widzą coś zupełnie przeciwnego, to które zachowanie uznają za normalne?
Podczas warsztatów nieraz słyszę od dzieci historie o tym, co robią ich rodzice, jak korzystają z internetu, jak rozmawiają ze sobą i jak reagują na problemy. Zdarza się, że te opowieści są zabawne, ale bywają też bardzo smutne. Pokazują, jak uważnymi obserwatorami są młodzi ludzie i jak wiele wynoszą z codziennego życia rodzinnego.
A jednocześnie, kiedy pytam dzieci, do kogo zwróciłyby się po pomoc w trudnej sytuacji, bardzo często wymieniają właśnie mamę lub tatę. To niezwykle ważny sygnał. Mimo wszystkich technologicznych zmian, mimo internetu i mediów społecznościowych, rodzice wciąż mogą być dla swoich dzieci najważniejszym punktem odniesienia.
Tylko trzeba tę relację pielęgnować, zanim pojawi się kryzys.
Czy z miłości można przesadzić?
Wiem, że to, co teraz napiszę, może niektórych zirytować. Nie jestem mamą, więc ktoś zapewne powie, że łatwo mi oceniać. Tyle że nie chodzi mi o ocenianie rodziców. Doskonale zdaję sobie sprawę, jak trudne musi być wychowywanie dziecka we współczesnym świecie, szczególnie gdy trzeba pogodzić pracę, obowiązki, presję finansową i nieustannie zmieniającą się rzeczywistość. Mam jednak wrażenie, że w niektórych rodzinach przeszliśmy z jednej skrajności w drugą.
Wcześniejsze pokolenia często wychowywano w przekonaniu, że dziecko ma być posłuszne, nie dyskutować z dorosłymi i jak najszybciej nauczyć się samodzielności. Wiele osób dorastało z poczuciem, że ich emocje czy potrzeby nie były wystarczająco ważne. Nic więc dziwnego, że jako rodzice chcą dać swoim dzieciom coś zupełnie innego. Tylko że miłość nie polega na usuwaniu każdej przeszkody z drogi dziecka.
Znam sytuacje, w których rodzice organizują niemal całe życie swoim dorosłym już dzieciom, podejmują za nie decyzje, rozwiązują konflikty, załatwiają sprawy, które młody człowiek mógłby spokojnie załatwić sam. Oczywiście wsparcie rodziny jest ogromną wartością, a samodzielność nie pojawia się u każdego w tym samym wieku. Jednak jeśli przez lata chronimy dziecko przed każdą porażką, odmową czy rozczarowaniem, to kiedy ma nauczyć się sobie z nimi radzić?
Podobnie jest z dawaniem dzieciom wszystkiego, czego zapragną. Rozumiem rodziców, którzy sami dorastali w czasach niedostatku i dziś chcą zapewnić swoim pociechom możliwości. Ale czy dziecko, które dostaje wszystko bez wysiłku i oczekiwania, ma okazję nauczyć się cierpliwości, doceniania i wytrwałości?
Nie twierdzę, że każde dziecko wychowane w dobrobycie jest roszczeniowe ani że współczesna młodzież nie chce pracować. Spotykam przecież wielu fantastycznych młodych ludzi, ambitnych, empatycznych i odpowiedzialnych. Martwi mnie raczej pewna tendencja, którą obserwuję: mylenie wspierania dziecka z wyręczaniem go, a szacunku dla jego potrzeb z rezygnacją z jakichkolwiek granic.
Bo dziecko potrzebuje nie tylko miłości i akceptacji, ale również zasad, odpowiedzialności i możliwości popełniania błędów. Potrzebuje dorosłego, który potrafi powiedzieć „nie”, ale również wytłumaczyć dlaczego. Takiego, który nie będzie narzucał mu swojego zdania siłą, ale też nie zrezygnuje z roli przewodnika. I przede wszystkim potrzebuje kogoś, z kim można porozmawiać, również wtedy, gdy zrobi coś głupiego.
Dajmy dzieciom wartości, a nie gotowy scenariusz życia
Jako nastolatka miałam bardzo różne grupy znajomych. Nie wszystkie były, z perspektywy czasu, najlepszym towarzystwem. Spotykałam ludzi, którzy eksperymentowali z narkotykami, podejmowali ryzykowne decyzje albo bardzo wcześnie musieli zmierzyć się z konsekwencjami swoich wyborów. Pamiętam koleżankę, która została mamą w wieku piętnastu lat.
Nie piszę tego, żeby kogokolwiek oceniać. Każdy ma swoją historię i często nie wiemy, co doprowadziło drugiego człowieka do określonej sytuacji. Chodzi mi o coś innego. Dorastając, miałam możliwość obserwowania różnych środowisk, ludzi i sposobów życia. Nie byłam zamknięta w idealnym świecie, w którym wszyscy myślą i zachowują się tak samo.
Popełniałam błędy, uczyłam się, czasem dostawałam od życia po głowie. Ale miałam też wyniesiony z domu pewien kręgosłup moralny, który pomagał mi podejmować własne decyzje. Nie zawsze najlepsze, ale moje. I właśnie dlatego głęboko wierzę, że rolą dorosłych nie jest zaprogramowanie dziecku całego życia, lecz wyposażenie go w narzędzia, które pozwolą mu samodzielnie odróżniać dobro od zła.
Czy popełni błędy? Oczywiście. Czy się rozczaruje, pobrudzi, czasem wybierze niewłaściwie? Zapewne. Przecież my też przez to przechodziliśmy. Nie da się wychować człowieka, chroniąc go przed całym światem. Można natomiast próbować wychować go tak, aby potrafił się w tym świecie odnaleźć, zachowując empatię, rozsądek i szacunek do innych.
I tu wracamy do rozmowy. Bo wartości nie przekazuje się wyłącznie przez zakazy i nakazy. Buduje się je codziennie, poprzez wspólne doświadczenia, pytania, dyskusje, a czasem nawet niezgodę. Dziecko, które może bez strachu powiedzieć rodzicowi, że myśli inaczej, ma szansę nauczyć się czegoś niezwykle ważnego: że różnica zdań nie musi oznaczać konfliktu ani utraty miłości. A przecież właśnie z tym, jako dorośli, coraz częściej mamy problem.
Samotność w świecie, który nigdy nie zasypia
Najbardziej bolesne konsekwencje zerwanego dialogu widzimy jednak tam, gdzie pojawia się przemoc, hejt i odrzucenie.
Dzieci zawsze potrafiły być wobec siebie okrutne. Wystarczy przypomnieć sobie szkolne przezwiska, wyśmiewanie, wykluczanie z grupy czy przemoc na podwórku. Nie chcę idealizować przeszłości, bo dawniej również działy się rzeczy straszne. Jednak internet nadał tym zachowaniom zupełnie nowy wymiar.
Kiedyś dziecko, które było prześladowane w szkole, mogło przynajmniej po powrocie do domu odetchnąć od swoich oprawców. Dziś przemoc może podążać za nim przez całą dobę. Upokarzające zdjęcie, komentarz czy film mogą w kilka minut dotrzeć do setek osób i pozostać w sieci na długo. Nie ma dzwonka kończącego lekcję ani drzwi, za którymi problem automatycznie znika.
Dane Światowej Organizacji Zdrowia i badań HBSC pokazują, że cyberprzemoc jest realnym problemem. Za tymi liczbami kryją się konkretne dzieci. Takie, które boją się rano pójść do szkoły, które zaczynają wierzyć w okrutne słowa innych, które w skrajnych sytuacjach tracą nadzieję i podejmują próby odebrania sobie życia. I są też dzieci po drugiej stronie ekranu – te, które obrażają, poniżają i świadomie krzywdzą innych.
Często pytamy wtedy, jak jedno dziecko może być tak okrutne, a drugie tak bezbronne. Tylko czy to właściwe pytanie? Czy nie powinniśmy raczej zastanowić się, co dzieje się w życiu obu tych dzieci, jakie mają wzorce, czego doświadczają i czy ktoś odpowiednio wcześnie zauważył, że potrzebują pomocy?
Nie każde dziecko stosujące przemoc jest samotne czy zaniedbane, podobnie jak nie każde dziecko doświadczające hejtu ma trudności z samooceną. Przyczyny takich zachowań są złożone. Ale jedno pozostaje dla mnie oczywiste: potrzebujemy znacznie więcej uważności i dialogu, zanim sytuacja stanie się dramatyczna.
W swojej pracy z dziećmi coraz częściej widzę, jak ważne jest stworzenie przestrzeni, w której mogą opowiedzieć o swoich doświadczeniach bez obawy, że zostaną natychmiast ocenione albo pouczone. Czasem dopiero wtedy dowiadujemy się, co naprawdę dzieje się w ich świecie.
Bo dzieci wysyłają sygnały. Nie zawsze wprost, nie zawsze słowami. Czasem poprzez wycofanie, zmianę zachowania, złość czy nagłą niechęć do szkoły. Oczywiście nie każdy taki sygnał oznacza poważny problem, ale warto się zatrzymać i zapytać, co za nim stoi.
Technologia może te problemy pogłębiać, ale nie rozwiążemy ich, obwiniając wyłącznie telefon czy aplikację. Potrzebujemy odpowiedzialności platform, mądrej edukacji, wsparcia szkół, ale również dorosłych, którzy potrafią być obecni w życiu dzieci, nie tylko fizycznie, lecz także emocjonalnie.
A może zacznijmy od siebie?
Wróćmy więc do pytania z początku. Dlaczego nie potrafimy rozmawiać?
Może dlatego, że tak bardzo przyzwyczailiśmy się do natychmiastowych odpowiedzi, że nie mamy już cierpliwości słuchać. Może dlatego, że łatwiej nam oceniać innych niż próbować zrozumieć ich punkt widzenia. A może dlatego, że sami jesteśmy tak zmęczeni codziennym pędem, iż rozmowa, która wymaga czasu, uwagi i emocjonalnego zaangażowania, zaczęła być kolejnym obowiązkiem.
Nie sądzę, żeby istniała jedna odpowiedź. Nie wierzę też, że wystarczy wyłączyć internet i wrócić do czasów sprzed smartfonów. Świat się zmienia i będzie zmieniał dalej. Technologia pozostanie częścią naszego życia. Ale rozwój technologiczny nie powinien oznaczać rezygnacji z rozwoju człowieka.
Zanim więc kolejny raz zaczniemy narzekać na dzisiejszą młodzież, może warto przyjrzeć się samym sobie. Jak rozmawiamy z partnerem, rodziną, przyjaciółmi? Jak reagujemy, gdy ktoś ma inne zdanie? Czy potrafimy przyznać się do błędu? Czy słuchamy, żeby zrozumieć, czy tylko po to, żeby odpowiedzieć?
A jeśli mamy dzieci, może warto zapytać je nie tylko o oceny, zadania domowe i to, czy posprzątały pokój, ale również o to, co je ostatnio ucieszyło, zasmuciło, zdenerwowało albo przestraszyło. I naprawdę wysłuchać odpowiedzi, nawet jeśli będzie niewygodna.
Nie musimy być idealnymi rodzicami, nauczycielami czy dorosłymi. Sama daleka jestem od ideału i wciąż uczę się wielu rzeczy. Nie musimy też znać odpowiedzi na każde pytanie. Czasem wystarczy powiedzieć: „Nie wiem, ale spróbujmy zrozumieć to razem”.
Wciąż głęboko wierzę w młodych ludzi, w ich empatię, inteligencję i potencjał. Widzę to podczas warsztatów, kiedy początkowo nieśmiałe dzieci zaczynają dyskutować, zadawać pytania, pomagać sobie nawzajem i odkrywać, że ich głos ma znaczenie. Te spotkania przypominają mi, że jeszcze wiele możemy zmienić. Tylko musimy chcieć.
Bo może największym paradoksem naszych czasów nie jest to, że technologia oddala nas od siebie, lecz to, że mając tyle możliwości komunikacji, coraz rzadziej dajemy sobie to, czego najbardziej potrzebujemy: czas, uwagę i zrozumienie. A tego nie zastąpi nam żaden algorytm.

Renata Kamińska
Pisarka, edukatorka i polsko-brytyjska przedsiębiorczyni mieszkająca w Londynie. Autorka międzynarodowej serii książek dla dzieci „Hector & Friends”, czytanej w ponad 16 krajach na 5 kontynentach. Tworzy projekty, które łączą empatię, krytyczne myślenie i bezpieczeństwo dzieci w świecie cyfrowym. Laureatka tytułu Przedsiębiorcy Roku Uniwersytetu Warszawskiego w kategorii Przedsiębiorca Społeczny.

