Maki

Maki

18 listopada, 2026 Wyłączono przez Redakcja

 Wojna, która wybuchła w Europie latem 1914 roku, przywitana została przez ówczesne społeczeństwa entuzjastycznie. Reakcja, dziś prawdopodobnie zupełnie niezrozumiała, była pokłosiem zarówno innej mentalności Europejczyków początku XX wieku, ale i wynikała z założenia, że będzie to konflikt krótki; wielu zakładało, że żołnierze wrócą do domów jeszcze przed zimą. Rzeczywistość okazała się inna. Nie była to co prawda pierwsza wojna masowa na kontynencie, natomiast połączyła skalę z mechanizacją i udoskonaleniem technologii krzywdzenia bliźnich. Karabiny czy artyleria były już bronią o nowej jakości w porównaniu z ich odpowiednikami z wojen napoleońskich. W niebo wzbiły się pierwsze samoloty, żołnierzy masowo zabijały karabiny maszynowe i szrapnele. Po polach bitewnych przeszły gazy bojowe, skazując ludzi na okropną męczarnię w wyniku obrzęku płuc. Pojawiły się pierwsze czołgi, które co prawda niejednokrotnie miały tylko taką zaletę, że po prostu były, ale zapowiatały już zupełnie nową erę wojen, i to w okresie, w którym jeszcze niejednokrotnie używano szabel czy bagnetów, a przeciwnika atakowano szarżami kawalerii. Połączenie tych wszystkich czynników sprawiło, że I wojna światowa jest dość wdzięcznym tematem dla historyków wojskowości, ale jednocześnie była to systematyczna, trwająca cztery lata rzeź, w której życie oddały miliony młodych mężczyzn.

W tę maszynkę do mielenia ludzkiego mięsa wiele roczników wskoczyło z wielką ochotą, niesione nie tylko początkowym entuzjazmem, lecz także zachętami pań. Mało tego, w Wielkiej Brytanii mężczyźni niewalczący na wojnie byli zawstydzani przez kobiety, które wprost pytały, dlaczego nie są na froncie, albo wręczały im białe pióra – symbol tchórzostwa. Skutki musiały być opłakane, a w tym przypadku należy to stwierdzenie odczytać dosłownie. W Wielkiej Brytanii polegli są opłakiwani po dziś dzień. Wystarczy wejść do pierwszego z brzegu kościoła parafialnego na wyspach i na pewno znajdzie się w nim tablica z długą listą poległych żołnierzy z czasów wielkiej wojny. Brytyjczycy opłakują nie tylko młodych ludzi przedwcześnie straconych, powodem jest również skala rzezi. Żałoba jest też skutkiem straty milionów wykształconych młodzieńców, będących nadzieją społeczeństwa, którzy zaciągnęli się do wojska z pobudek patriotycznych. Wojna zrobiła w społeczeństwie wyrwę, której nie dało się już zasypać. Wielu z młodych Brytyjczyków dostało do ręki białe pióro, symbol tchórzostwa, a ironia losu upamiętniła ich śmierć innym, naturalnym symbolem czyli makiem.

Po zakończeniu wojny pola bitew przez jakiś czas pozostawały nieuprawiane. Szybko zarastały jednak roślinnością, różnego rodzaju samosiejkami, które miały okazję do niezakłóconego przez rolników wzrostu. Tam, gdzie do niedawna ludzie ginęli tysiącami, wyrosły czerwone maki. Oglądającym takie widoki żołnierzom kojarzyły się one z poległymi towarzyszami walki. Czerwień kwiatów przypominała przelaną w ciągu czterech lat krew, stąd mak stał się symbolem pamięci o tych, którzy oddali życie w ciągu czterech lat wojny. Używany do dziś mak wyszedł nawet poza granice Wielkiej Brytanii; jego symbolikę w odniesieniu do ofiar wojny przejmują i inne państwa, jak na przykład Ukraina. Ale na pewno mak znany jest każdemu mieszkańcowi Wysp Brytyjskich. Nosi się je wpięte w ubrania, składa z nich wieńce na grobach czy ozdabia samochody, szczególnie w Dzień Pamięci o poległych żołnierzach, obchodzonym corocznie w niedzielę bliską dacie zakończenia I wojny światowej, 11 listopada.

Polskie społeczeństwo o wiele bardziej naznaczone jest II wojną światową. Nie ma przesady w stwierdzeniu, że było to wydarzenie formujące naród nad Wisłą na kilka kolejnych pokoleń. Do dziś zresztą pamięć o walkach i kolejnych okupacjach jest żywa wśród Polaków. Dlatego niejednego emigranta zaskoczyła postawa Brytyjczyków, darzących wielką czcią poległych w poprzedniej wojnie. Tym niemniej w jakimś sensie obie wojny, pamięć o nich i dwa narody łączą maki. Brytyjczykom przypominają o ofiarach I wojny światowej, Polacy śpiewają pieśń o makach pod Monte Cassino. Geneza jest tu bardzo podobna: po prawie trzydziestu latach, po raz kolejny w wyniku konfliktu zbrojnego na nieobsianych polach zakwitły maki. Polacy z II Korpusu Andersa szli po nich do szturmu na wzgórze obsadzone przez Niemców. I po raz kolejny czerwień kwiatów łączyła się z czerwienią krwi, która wsiąkała w ziemię. „Przejdą lata i wieki przeminą, / Pozostaną ślady dawnych dni / I wszystkie maki na Monte Cassino / Czerwieńsze będą, bo z polskiej wzrosną krwi.”

Zakończenie I wojny światowej jest w Polsce jednocześnie świętem narodowym; datę tę symblicznie przyjmuje się jako dzień odzyskania niepodległości. Wydźwięk tego dnia jest inny niż w Wielkiej Brytanii, gdzie jest to bardziej czas refleksji, zadumy i wspominania poległych niż okazja do świętowania. Skala ofiary złożonej na ołtarzu państwa w pełni uzasadnia takie podejście Brytyjczyków. A w Polsce doniosły nastrój przykrywa fakt istnienia „polskich” strat podczas tego czteroletniego konfliktu. Cudzysłów bierze się oczywiście z faktu, że etniczni Polacy walczyli w armiach zaborczych. U Brytyjczyków pamięć o poległych jest nierozerwalnie związana z ich państwowością. To, jak wielką narodową traumą jest dla nich I wojna światowa nich podkreśli jeden przykład. Wyspiarze nie są narodem przesadnie ulegającym emocjom w sprawach politycznych, bardzo rzadko grają tą kartą, nie próbują używać współczucia na arenie międzynarodowej. Ale i oni potrafią rozczulić się nad wigilijnym rozejmem między okopami, nad wspólnymi kolędami Niemców i Brytyjczyków, nad rozegranym podczas zawieszenia broni meczem piłkarskim. Ludzki element w nieludzkiej sytuacji. A na innym froncie tej samej wojny polscy legioniści pod dowództwem austriackim zaśpiewali w okopach „Bóg się rodzi” w wigilijną noc. Z rosyjskich pozycji odpowiedział im śpiew Polaków w rosyjskich mundurach…

Trudno doliczyć się pełnych strat żołnierzy polskich podczas I wojny światowej, a wynika to przede wszystkim z faktu, że walczyli w armiach trzech zaborców. Szacunki jednak wskazują, że były to straty niewiele mniejsze niż straty Brytyjczyków, ponieważ do strat wojskowych trzeba doliczyć również straty wśród ludności cywilnej. Na naszym terenie rozegrały się starcia między Państwami Centralnymi a Rosją. Wyspiarzy to ominęło; ich żołnierze ginęli poza granicami kraju, również sama Wielka Brytania uniknęła zniszczeń wojennych, które dotknęły wiele polskich miejscowości i miast. Polacy odeszli po cichu; często okryły ich bezimienne, masowe groby, w których spoczęli obok przedstawicieli innych narodowości. Nie wspomina się ich u nas nie tyle uroczyście, ile niemal wcale. Jedynie lokalnie dba się o groby w miejscach, w których toczyły się walki. Świętuje się u nas niepodległość, a nad mogiłami tych, którzy musieli przywdziać mundury innych państw, najczęściej wybrzmiewa cisza. Jeżeli nie ma lepszych powodów do posiadania państwa, to może wystarczą tylko te dwa: by Polacy nie byli zmuszeni do bratobójczej wojny i żeby ich ewentualna ofiara była pamiętana.


Andrzej Smoleń

Autor felietonów i krótkich artykułów historycznych, które nieregularnie ukazywały się w kilku punktach „emigracyjnego” internetu od 2019 roku. Twórca bloga emigraniada.com, który w 2023 przekształcił się w portal publicystyczno-kulturalny. Z zawodu inżynier rozwoju produktu. Mieszkaniec Liverpoolu.